Onyks – właściwości, barwienie, trwałość i zastosowanie w biżuterii

Onyks jest odmianą chalcedonu wyróżnianą w klasycznym ujęciu przez proste, równoległe warstwy o różnych kolorach. Najbardziej rozpoznawalny jest onyks czarno-biały, jednak w biżuterii znacznie częściej spotyka się dziś jednolicie czarne kamienie określane handlowo jako black onyx.

Właśnie tutaj pojawia się najważniejsza kwestia konsumencka. Jednolicie czarny „black onyx” dostępny na rynku jest bardzo często naturalnym chalcedonem, którego kolor został uzyskany lub pogłębiony przez barwienie. Naturalność materiału bazowego i naturalność jego czarnej barwy są więc dwiema odrębnymi informacjami.

Nie oznacza to, że barwiony czarny onyks jest materiałem syntetycznym. Jeżeli bazą jest naturalnie powstały chalcedon, pozostaje on naturalnym materiałem poddanym obróbce kolorystycznej.

Artykuł jest częścią poradnika zakupu biżuterii ABGOLD.

Czym jest onyks?

Onyks jest pasmowaną odmianą chalcedonu, czyli drobnokrystalicznego materiału krzemionkowego.

Podobnie jak przy agacie, dokładniejszy opis chalcedonu jest bardziej złożony niż popularne określenie „mikrokrystaliczny kwarc”. Jego struktura składa się przede wszystkim z bardzo drobnych krystalitów α-kwarcu współwystępujących z moganitem.

Cechą tradycyjnie odróżniającą onyks od typowego agatu jest układ pasm. W onyksie warstwy są bardziej proste i równoległe, natomiast w agacie często tworzą zakrzywione, faliste, koncentryczne lub nieregularne wzory.

Współczesne nazewnictwo handlowe nie zawsze przestrzega tego rozróżnienia. Szczególnie termin „black onyx” jest dziś często stosowany do jednolicie czarnego chalcedonu bez widocznego pasmowania.

Onyks a agat – jaka jest różnica?

Onyks i agat są blisko spokrewnione, ponieważ oba należą do materiałów chalcedonowych.

W klasycznym ujęciu różnica dotyczy przede wszystkim charakteru pasmowania.

• agat – pasma mogą być zakrzywione, faliste, koncentryczne lub nieregularne,
• onyks – warstwy są bardziej proste i równoległe.

Nie oznacza to jednak, że każdy kamień sprzedawany obecnie pod nazwą onyks będzie miał widoczne równoległe pasma.

W handlu słowo „onyks” zostało rozszerzone przede wszystkim na jednolicie czarny chalcedon, który bardzo często uzyskuje swoją głęboką barwę w wyniku obróbki kolorystycznej.

Czy czarny onyks jest naturalnie czarny?

Nie należy tego automatycznie zakładać.

Naturalny, jednolicie czarny chalcedon jest rzadki, dlatego bardzo duża część materiału sprzedawanego jako black onyx to naturalny chalcedon poddany barwieniu na czarno.

Głęboka, równomierna czerń jest w biżuterii bardzo pożądana, dlatego obróbka pozwala uzyskać jednolity kolor w materiale, który pierwotnie mógł być jaśniejszy, szary, brunatny lub niejednorodny.

Nie jest to zjawisko nowe ani charakterystyczne wyłącznie dla współczesnej produkcji. Barwienie chalcedonu jest jedną z najdłużej stosowanych obróbek kamieni ozdobnych.

Najważniejsze jest właściwe rozdzielenie dwóch informacji: czy sam chalcedon jest naturalny oraz czy jego czarna barwa jest naturalna czy zmodyfikowana.

Czy barwiony czarny onyks jest naturalnym kamieniem?

Tak, jeżeli materiał bazowy powstał naturalnie.

Naturalny chalcedon poddany barwieniu nadal pozostaje naturalnym materiałem mineralnym poddanym obróbce.

Nie należy utożsamiać trzech różnych pojęć:

• naturalny i niebarwiony materiał,
• naturalny materiał o zmodyfikowanym kolorze,
• materiał syntetyczny lub imitacja.

Barwienie zmienia wygląd kamienia, ale nie zmienia naturalnie powstałego chalcedonu w syntetyk.

Jak barwi się czarny onyks?

Chalcedon ma bardzo drobną, częściowo porowatą strukturę i może przyjmować substancje barwiące w mikroskopijnych przestrzeniach materiału.

W przypadku czarnego chalcedonu stosowano różne metody prowadzące do powstania bardzo ciemnego zabarwienia.

Jedna z klasycznych i udokumentowanych metod polega na wprowadzeniu do porowatego chalcedonu substancji organicznej, na przykład cukru, a następnie jej przyciemnieniu lub zwęgleniu przy użyciu kwasu i/lub ciepła.

Nie oznacza to jednak, że każdy czarny chalcedon dostępny na rynku został obrobiony dokładnie w ten sam sposób. Techniki barwienia mogą się różnić.

Z punktu widzenia kupującego najważniejsza jest więc nie znajomość konkretnej technologii, lecz jasna informacja, że czarna barwa może być rezultatem celowej obróbki naturalnego chalcedonu.

Czy barwiony onyks jest gorszy?

Nie musi być.

Barwienie jest dobrze znaną obróbką materiałów chalcedonowych i pozwala uzyskać bardzo równomierną, głęboką czerń.

Dla części kupujących priorytetem będzie materiał o naturalnej barwie. Dla innych ważniejszy może być jednolity czarny kolor, wysoki połysk po polerowaniu i dopasowanie kamienia do konkretnego projektu biżuterii.

Najważniejsza jest rzetelna informacja. Jeżeli wiadomo, że kolor został zmodyfikowany, nie powinien być przedstawiany jako naturalnie powstała czarna barwa.

Samo barwienie nie jest więc automatycznie wadą jakościową kamienia.

Onyks a sardonyks – czym się różnią?

Sardonyks jest pasmowanym chalcedonem łączącym warstwy sardu i onyksu.

Sard ma zwykle barwę brunatnoczerwoną, brązową lub ciemnopomarańczową, natomiast warstwy onyksu są typowo białe albo czarne.

W rezultacie sardonyks może tworzyć charakterystyczne zestawienia:

• brunatnoczerwonych i białych pasm,
• brązowych i białych pasm,
• brunatnoczerwonych lub brązowych warstw zestawionych z czarnym chalcedonem.

Warstwowa struktura sardonyksu była od wieków wykorzystywana do wykonywania kamei, intaglii, pieczęci i sygnetów, ponieważ różne kolory kolejnych warstw można wykorzystać jako element rzeźbionego wzoru.

Czy onyks i „onyx marble” to ten sam materiał?

Nie.

Onyks w znaczeniu gemmologicznym jest materiałem chalcedonowym, czyli krzemionkowym.

Określenia takie jak „onyx marble” czy „Mexican onyx” mogą natomiast odnosić się do pasmowanego kalcytu, a nie chalcedonu.

Taki materiał ma inny skład chemiczny, znacznie niższą twardość i inne właściwości fizyczne niż gemmologiczny onyks.

Dlatego sama obecność słowa „onyx” w nazwie handlowej nie gwarantuje, że materiał jest chalcedonem.

Czy istnieją imitacje czarnego onyksu?

Tak.

Jednolity czarny wygląd można naśladować innymi materiałami, dlatego w badaniach gemmologicznych dokumentowano między innymi szkło sprzedawane jako black onyx.

W czarnej biżuterii można również spotkać inne naturalne kamienie, takie jak czarny spinel, hematyt, obsydian czy niektóre odmiany jadeitu, które mogą częściowo przypominać onyks wizualnie, ale mają inny skład i właściwości.

Przy typowej biżuterii największe znaczenie ma więc poprawna identyfikacja materiału i informacja o ewentualnej obróbce, a nie samo określenie „czarny kamień”.

Jak trwały jest onyks?

Onyks jako materiał chalcedonowy osiąga około 6,5–7 w skali Mohsa.

Daje mu to rozsądną odporność przy normalnym użytkowaniu, ale powierzchnia może z czasem zbierać drobne zarysowania, szczególnie w pierścionkach noszonych często.

Onyks może zostać zarysowany przez twardsze materiały, takie jak topaz, szafir czy diament.

Jego zwarta mikrokrystaliczna struktura zapewnia natomiast dobrą praktyczną odporność na wykruszanie i pozwala uzyskać gładką, dobrze wypolerowaną powierzchnię.

Mocne uderzenie może jednak spowodować wyszczerbienie lub pęknięcie, zwłaszcza przy cienkich elementach, dużych kaboszonach albo kamieniach zawierających istniejące szczeliny.

Skala Mohsa opisuje odporność na zarysowanie, a nie odporność na każde uderzenie.

Czy onyks nadaje się do pierścionka zaręczynowego?

Tak. Onyks może być bardzo charakterystycznym wyborem do nietypowego pierścionka zaręczynowego, szczególnie dla osoby, która preferuje mocny kontrast i minimalistyczną czerń zamiast klasycznego bezbarwnego blasku.

Twardość około 6,5–7 Mohsa i zwarta struktura chalcedonu pozwalają stosować go w pierścionkach noszonych regularnie, ale wymaga nieco większej uwagi niż szafir, rubin czy diament.

Przy codziennym użytkowaniu warto chronić powierzchnię kamienia przed mocnymi uderzeniami oraz kontaktem z twardszymi materiałami.

Czarny onyks tworzy szczególnie mocny kontrast z żółtym złotem, natomiast w białym złocie daje chłodniejszy i bardziej graficzny efekt.

Więcej porad dotyczących wyboru i użytkowania biżuterii znajdziesz na blogu ABGOLD.

Dlaczego onyks jest popularny w sygnetach i biżuterii vintage?

Gładka, ciemna powierzchnia onyksu tworzy bardzo czytelne tło dla złota i jasnych kamieni.

Materiał dobrze się poleruje, może być cięty w płaskie tafle, kaboszony i formy geometryczne, a jego zwarta struktura pozwala również na rzeźbienie.

Dlatego czarny chalcedon określany jako black onyx był szczególnie popularny między innymi w biżuterii Art Déco, sygnetach, spinkach do mankietów i kontrastowych projektach z diamentami.

W takich projektach wartość dekoracyjna onyksu wynika nie z brylancji, lecz z głębokiego koloru, gładkiej powierzchni, proporcji i kontrastu z metalem.

Od czego zależy jakość onyksu?

Przy czarnym onyksie kryteria oceny są inne niż przy przezroczystych kamieniach fasetowanych.

• jednolitość koloru – szczególnie przy jednolicie czarnym materiale,
• pasmowanie – w klasycznym onyksie jego regularność i kontrast,
• polerowanie – powierzchnia powinna być równa i gładka,
• stan powierzchni – bez istotnych zarysowań i wyszczerbień,
• spękania – szczególnie te dochodzące do powierzchni,
• symetria szlifu – istotna przy kaboszonach i geometrycznych płytkach,
• wymiary – rzeczywista długość, szerokość i wysokość,
• masa – podawana w karatach, gdy ma znaczenie handlowe,
• informacja o obróbce – szczególnie przy jednolicie czarnym materiale.

Przy czarnym onyksie „czystość” w rozumieniu stosowanym do diamentów nie jest właściwym kryterium oceny. Liczą się przede wszystkim kolor, powierzchnia, szlif, stan kamienia i rzetelna informacja o jego obróbce.

Czy intensywniejsza czerń oznacza wyższą jakość?

Nie automatycznie.

Równomierna, głęboka czerń jest bardzo ceniona wizualnie, ale może być właśnie rezultatem prawidłowo wykonanej obróbki kolorystycznej.

Nie należy więc utożsamiać intensywności czerni z naturalnością koloru.

Przy ocenie jakości ważniejsze jest to, czy klient otrzymuje poprawnie opisany materiał o dobrej powierzchni, polerowaniu i odpowiedniej trwałości.

Jak szlifuje się onyks?

Onyks bardzo często występuje jako kaboszon, płaska płytka albo kamień o prostym geometrycznym obrysie.

Przy jednolicie czarnym materiale gładka, dobrze wypolerowana powierzchnia eksponuje głęboki kolor i kontrast ze złotem.

Warstwowy onyks i sardonyks mogą być natomiast wykorzystywane w kameach oraz intagliach, gdzie różne kolory kolejnych warstw stają się elementem rzeźbionego wzoru.

Onyks może być również fasetowany, ale w przeciwieństwie do przezroczystych kamieni fasety nie służą przede wszystkim do zwiększania brylancji.

W takim przypadku ważniejsza jest geometria, połysk powierzchni i kontrast światła na czarnym materiale.

Czy masa w karatach mówi, jak duży będzie onyks?

Karat (ct) jest jednostką masy – 1 ct odpowiada 0,2 g.

Nie określa bezpośrednio długości, szerokości ani powierzchni kamienia widocznej od góry.

Materiały chalcedonowe mają gęstość właściwą około 2,6, ale rzeczywista masa konkretnego onyksu zależy również od kształtu, wysokości, grubości i sposobu oszlifowania.

Przy płaskich elementach onyksowych stosowanych w sygnetach dwa kamienie o podobnej powierzchni mogą mieć inną masę ze względu na różną grubość.

Dlatego przy zakupie warto porównywać masę razem z rzeczywistymi wymiarami podanymi w milimetrach.

Co oznaczają A, AA, AAA i AAAA przy onyksie?

W handlu można spotkać onyks oznaczany jako A, AA, AAA, a nawet AAAA.

Nie istnieje jednak jedna oficjalna międzynarodowa skala przypisująca tym symbolom identyczne kryteria u wszystkich sprzedawców.

Jedna firma może oceniać przede wszystkim jednolitość koloru, inna jakość polerowania, a jeszcze inna brak widocznych wad powierzchni.

Dlatego rzeczywisty wygląd, stan, sposób obróbki i prawidłowy opis konkretnego kamienia są ważniejsze niż samo oznaczenie AAA.

Czy onyks powinien mieć certyfikat?

Przy typowym czarnym onyksie osadzonym w biżuterii raport dużego międzynarodowego laboratorium zazwyczaj nie jest ekonomicznie konieczny.

Przy nietypowym, historycznym, szczególnie wartościowym albo trudnym do identyfikacji materiale badanie może mieć większy sens.

Badanie gemmologiczne może pomóc między innymi:

• zidentyfikować materiał jako chalcedon,
• odróżnić go od szkła i innych imitacji,
• podać wymiary i masę kamienia,
• opisać kolor i sposób oszlifowania,
• w odpowiednich przypadkach wykryć obróbkę kolorystyczną.

Przy czarnym chalcedonie szczególnie ważne jest jednak zrozumienie, że sam fakt naturalnego pochodzenia materiału nie oznacza automatycznie naturalnego pochodzenia jego czarnej barwy.

Raport laboratoryjny nie nadaje również uniwersalnej klasy AAA dla onyksu.

Skąd pochodzi onyks?

Materiały chalcedonowe występują w wielu regionach świata, a onyks i pokrewne pasmowane chalcedony nie są ograniczone do jednego kraju.

W przypadku sardonyksu znane są między innymi złoża w Indiach, Brazylii, Urugwaju, na Madagaskarze oraz w innych lokalizacjach.

Przy jednolicie czarnym onyksie handlowym kraj wydobycia materiału bazowego często ma mniejsze znaczenie niż prawidłowa identyfikacja chalcedonu i informacja o pochodzeniu koloru.

Sama nazwa kraju nie powinna więc zastępować oceny konkretnego kamienia.

Jak dbać o biżuterię z onyksem?

Najbezpieczniejszą metodą domowego czyszczenia jest ciepła woda, łagodny środek myjący oraz miękka szczoteczka lub ściereczka.

Przy materiale barwionym warto unikać agresywnych chemikaliów oraz wysokiej temperatury, ponieważ mogą wpływać na wygląd niektórych obróbek kolorystycznych.

Jeżeli nie znamy dokładnej historii kamienia, delikatne czyszczenie ręczne jest najbezpieczniejszym rozwiązaniem.

Przy materiale barwionym, spękanym lub o nieznanej historii obróbki myjkę ultradźwiękową i czyszczenie parą najlepiej pominąć.

Przy przechowywaniu onyks warto oddzielić od twardszych kamieni, takich jak topaz, rubin, szafir i diament.

Więcej praktycznych zasad znajdziesz w poradniku jak dbać o biżuterię.

Jak wybrać onyks do pierścionka?

Onyks w biżuterii ABGOLD

Onyks szczególnie dobrze sprawdza się w projektach vintage, sygnetach oraz biżuterii wykorzystującej mocny kontrast pomiędzy czernią kamienia i złotem.

Obecnie projekty z onyksem realizujemy przede wszystkim indywidualnie. Możemy dobrać onyks lub czarny chalcedon do konkretnego kształtu, wielkości i konstrukcji pierścionka, zależnie od dostępności materiału.

Przy doborze zwracamy uwagę nie tylko na kolor, ale również na jakość polerowania, stan powierzchni, rzeczywiste wymiary oraz dostępne informacje dotyczące obróbki.

Jeżeli szukasz konkretnego projektu z onyksem, możesz skorzystać z możliwości wykonania biżuterii na indywidualne zamówienie.

Onyks w pracowni ABGOLD

Przy wyborze onyksu zwracamy uwagę przede wszystkim na jednolitość koloru lub charakter pasmowania, jakość polerowania, stan powierzchni, proporcje oraz informacje o pochodzeniu barwy.

Przy jednolicie czarnym materiale szczególnie ważne jest rozdzielenie naturalności samego chalcedonu od naturalności jego koloru.

W projekcie indywidualnym możemy dobrać kamień o odpowiednich wymiarach i formie – od gładkiego kaboszonu po bardziej geometryczną płytkę stosowaną w sygnetach i projektach vintage.

Pierścionki wykonujemy ze złota próby 585, korzystając z własnych odlewów i ręcznego wykończenia w naszej pracowni.

Więcej podstawowych informacji o kamieniach znajdziesz na stronie kamienie szlachetne – centrum wiedzy ABGOLD.

Pozostałe kamienie kolorowe można zobaczyć w kategorii kamienie kolorowe ABGOLD.

FAQ – onyks w biżuterii

Czym jest onyks?

Onyks jest odmianą chalcedonu. W klasycznym ujęciu wyróżniają go proste, równoległe pasma o różnych kolorach.

Czy onyks i agat to to samo?

Są blisko spokrewnione, ponieważ oba należą do materiałów chalcedonowych. Agat ma zwykle pasma zakrzywione lub koncentryczne, a klasyczny onyks bardziej proste i równoległe.

Czy czarny onyks jest naturalnie czarny?

Nie należy tego automatycznie zakładać. Naturalny jednolicie czarny chalcedon jest rzadki, a bardzo duża część materiału sprzedawanego jako black onyx to naturalny chalcedon poddany barwieniu.

Czy barwiony onyks jest naturalnym kamieniem?

Jeżeli bazą jest naturalnie powstały chalcedon, materiał pozostaje naturalnym kamieniem poddanym obróbce. Zmieniony jest kolor, a nie pochodzenie samego chalcedonu.

Czy black onyx musi mieć widoczne pasma?

W ścisłym gemmologicznym znaczeniu onyks jest materiałem pasmowanym. Współczesna nazwa handlowa black onyx jest jednak bardzo często używana wobec jednolicie czarnego, barwionego chalcedonu bez widocznych pasm.

Czy onyks i sardonyks to to samo?

Nie. Sardonyks jest pokrewnym pasmowanym chalcedonem, w którym brunatnoczerwone, brązowe lub ciemnopomarańczowe warstwy sardu przeplatają się typowo z białymi albo czarnymi warstwami onyksu.

Czy „onyx marble” to prawdziwy onyks?

Nie. Określenia takie jak onyx marble lub Mexican onyx mogą odnosić się do pasmowanego kalcytu. Onyks w znaczeniu gemmologicznym jest materiałem chalcedonowym.

Jaka jest twardość onyksu?

Około 6,5–7 w skali Mohsa. Zapewnia to rozsądną trwałość przy normalnym użytkowaniu, ale powierzchnia może się z czasem zarysować i kamień może zostać wyszczerbiony przy mocnym uderzeniu.

Czy onyks nadaje się do pierścionka zaręczynowego?

Tak. Jest ciekawym wyborem dla osoby szukającej mocnego, czarnego kontrastu zamiast klasycznego jasnego kamienia. Przy częstym użytkowaniu warto jednak chronić go przed uderzeniami i kontaktem z twardszymi minerałami.

Czy AAA jest oficjalną klasą onyksu?

Nie. Oznaczenia A, AA, AAA czy AAAA są handlowe i nie istnieje jedna oficjalna międzynarodowa skala przypisująca im identyczne parametry.

Czy onyks powinien mieć certyfikat?

Typowy czarny onyks nie wymaga zwykle kosztownego raportu dużego laboratorium. Przy nietypowym lub szczególnie wartościowym materiale badanie może jednak potwierdzić chalcedon, pomóc odróżnić imitację i w odpowiednich przypadkach wykryć obróbkę.

Jak czyścić onyks?

Najbezpieczniejsza jest ciepła woda, łagodny środek myjący oraz miękka szczoteczka lub ściereczka. Przy materiale barwionym, spękanym albo o nieznanej historii obróbki najlepiej pominąć wysoką temperaturę, myjkę ultradźwiękową i czyszczenie parą.