Kamień księżycowy – właściwości, adularescencja, trwałość i zastosowanie w biżuterii

Kamień księżycowy to kamień z grupy skaleni ceniony przede wszystkim za adularescencję – świetlistą poświatę, która wydaje się przesuwać pod powierzchnią kamienia podczas zmiany kąta patrzenia. To właśnie ten efekt, a nie samo białe czy mleczne zabarwienie, jest najważniejszą cechą klasycznego moonstone.

Klasyczny kamień księżycowy należy do skaleni alkalicznych i ma bardzo drobną wewnętrzną strukturę przerostową składników bogatych w potas i sód. Światło odbijające się od submikroskopijnych lamel może interferować, tworząc charakterystyczną białą, srebrzystą lub niebieskawą poświatę.

Przy zakupie warto jednak uważać na nazewnictwo. „Rainbow moonstone” jest utrwaloną nazwą handlową jasnego, często niemal bezbarwnego i przezroczystego labradorytu, a nie klasycznego kamienia księżycowego. Oba materiały należą do grupy skaleni i mogą wykazywać efekt iryzujący, ale mineralogicznie nie są tym samym materiałem.

Artykuł jest częścią poradnika zakupu biżuterii ABGOLD.

Czym jest kamień księżycowy?

Kamień księżycowy należy do grupy skaleni – jednej z najważniejszych grup minerałów tworzących skorupę ziemską.

W starszych i nadal powszechnie spotykanych opisach gemmologicznych klasyczny moonstone przedstawiany jest zwykle jako skaleń ortoklazowy zawierający bardzo drobne przerosty albitu.

Nowszy przegląd mineralogiczny proponuje bardziej ścisłe ujęcie: klasyczny moonstone to iryzujący skaleń alkaliczny typu cryptoperthite, z submikroskopijnymi przerostami składników albitowych i ortoklazowych.

Określenie cryptoperthite opisuje bardzo drobną strukturę przerostową, której pojedynczych składników nie da się łatwo rozdzielić gołym okiem. To właśnie ta mikrostruktura ma kluczowe znaczenie dla powstawania charakterystycznej poświaty.

Dla kupującego najważniejszy pozostaje efekt tej struktury: adularescencja przesuwająca się podczas obracania kamienia, która odróżnia dobrej jakości moonstone od zwykłego jasnego lub mlecznego skalenia.

Co to jest adularescencja?

Adularescencja jest charakterystycznym efektem świetlnym kamienia księżycowego. Wygląda jak miękka biała, srebrzysta lub niebieskawa poświata unosząca się pod powierzchnią kamienia.

Podczas obracania kamienia poświata może przesuwać się z jednej części na drugą, dzięki czemu sprawia wrażenie ruchomego światła znajdującego się wewnątrz materiału.

Efekt powstaje, gdy światło oddziałuje z submikroskopijnymi przerostami skaleniowymi. Odbicia od sąsiadujących lamel interferują ze sobą, tworząc charakterystyczną iryzującą poświatę.

Starsze wyjaśnienia często opisywały ten efekt przede wszystkim jako rozpraszanie światła. Współczesne badania wskazują jednak, że dla charakterystycznej iryzacji moonstone kluczową rolę odgrywa interferencja światła związana z jego drobną strukturą przerostową.

Im korzystniejsza jest wewnętrzna struktura i im lepiej materiał został zorientowany podczas szlifowania, tym bardziej poświata może być wyraźna i atrakcyjnie położona.

Jaka adularescencja jest najbardziej ceniona?

W klasycznym kamieniu księżycowym szczególnie ceniona jest wyraźna, ruchoma niebieska poświata widoczna na możliwie bezbarwnym materiale o dobrej przejrzystości.

Najwyżej cenione egzemplarze są zwykle od półprzezroczystych do niemal przezroczystych i mają możliwie niewiele cech zakłócających obserwację efektu.

W dobrym kamieniu poświata powinna przesuwać się podczas ruchu i być dobrze widoczna bez konieczności ustawiania kamienia pod jednym bardzo wąskim kątem.

W kaboszonie szczególnie ważne jest właściwe zorientowanie materiału. Jeżeli kierunek wewnętrznej struktury zostanie źle dobrany podczas szlifowania, poświata może pojawiać się poza centralną częścią kamienia albo być widoczna tylko z ograniczonego kierunku.

Nie oznacza to jednak, że każdy kamień księżycowy powinien mieć intensywnie niebieski efekt. Biała i srebrzysta adularescencja również jest naturalną cechą tego materiału, a wybór konkretnego wyglądu pozostaje częściowo kwestią estetyczną.

Jaki kolor może mieć kamień księżycowy?

Barwa podstawowa kamienia i kolor jego poświaty to dwie różne rzeczy.

Kamień księżycowy może mieć bezbarwną, białą, szarą, zielonkawą, brzoskwiniową lub brązową barwę podstawową.

Na tym tle może pojawiać się biała, srebrzysta albo niebieskawa adularescencja.

Dlatego określenie „niebieski kamień księżycowy” często nie oznacza, że cały minerał ma niebieską barwę. Niebieski może być przede wszystkim ruchomy efekt świetlny widoczny na bezbarwnym lub jasnym tle.

Czy rainbow moonstone to prawdziwy kamień księżycowy?

Mineralogicznie – nie jest to klasyczny kamień księżycowy.

„Rainbow moonstone” jest utrwaloną nazwą handlową stosowaną do jasnego, często niemal bezbarwnego i przezroczystego labradorytu, który może wykazywać efektowne, wielobarwne refleksy.

Labradoryt również należy do grupy skaleni, ale mineralogicznie jest innym materiałem niż klasyczny alkaliczny moonstone.

W dobrym rainbow moonstone można zobaczyć refleksy niebieskie, zielone, żółte, pomarańczowe i inne barwy zmieniające się podczas obracania kamienia.

Sama nazwa handlowa jest powszechnie stosowana i rozpoznawalna, ale przy dokładnym opisie produktu warto jasno poinformować klienta, że materiał jest labradorytem.

Kamień księżycowy a labradoryt – czym się różnią?

Oba materiały należą do grupy skaleni i oba mogą wykazywać efekty optyczne wynikające z ich wewnętrznej struktury.

Klasyczny kamień księżycowy kojarzony jest przede wszystkim z miękką białą, srebrzystą lub niebieskawą adularescencją.

Labradoryt może natomiast wykazywać bardziej nasycone i wielobarwne efekty określane jako labradoryzacja lub labradorescencja. Jasny, przezroczysty labradoryt o takim wyglądzie bywa sprzedawany jako rainbow moonstone.

Dlatego przy zakupie warto nie tylko patrzeć na zdjęcie, ale również sprawdzić, jak sprzedawca identyfikuje konkretny minerał.

Czy inkluzje w kamieniu księżycowym są wadą?

Wysokiej jakości klasyczny kamień księżycowy powinien mieć możliwie dobrą przejrzystość, ponieważ nadmierna liczba widocznych inkluzji i spękań może ograniczać czytelność adularescencji.

Charakterystyczną cechą niektórych moonstone są drobne naprężeniowe spękania, które w obserwacji pod powiększeniem mogą układać się w struktury określane przez gemmologów jako „centipedes”.

Takie cechy mogą być pomocne przy identyfikacji materiału, ale ich większa liczba nie oznacza wyższej jakości.

Przy zakupie należy szczególnie zwrócić uwagę na większe spękania i szczeliny dochodzące do powierzchni, ponieważ mogą wpływać zarówno na wygląd, jak i na trwałość kamienia.

Czy kamień księżycowy może mieć efekt kociego oka lub gwiazdy?

Tak. Niektóre kamienie księżycowe mogą wykazywać chatoyancję, czyli efekt kociego oka.

W prawidłowo zorientowanym kaboszonie światło może tworzyć pojedynczą jasną linię przesuwającą się po powierzchni kamienia.

Chatoyancja może być związana z kierunkowo ułożonymi elementami wewnętrznej struktury przerostowej.

Znacznie rzadziej moonstone może wykazywać asteryzm, czyli efekt gwiazdy. Opisano między innymi kamienie z czteropromienną gwiazdą.

Mechanizm tego rzadkiego efektu nie jest jeszcze w każdym przypadku całkowicie wyjaśniony. Przy takich kamieniach orientacja surowca i jakość szlifu mają szczególnie duże znaczenie dla widoczności zjawiska.

Jak trwały jest kamień księżycowy?

Kamień księżycowy osiąga około 6–6,5 w skali Mohsa. Jest więc wyraźnie bardziej podatny na zarysowania niż kwarc, ametyst, topaz, rubin, szafir czy diament.

Twardość nie jest jednak jego jedynym ograniczeniem. Kamień księżycowy ma również dwa kierunki łupliwości, czyli kierunki w strukturze kryształu, w których materiał jest bardziej podatny na pękanie.

Z tego powodu jego odporność na uderzenia określa się jako słabą. Mocne uderzenie w twardą powierzchnię może spowodować wyszczerbienie albo pęknięcie kamienia.

Skala Mohsa opisuje odporność na zarysowanie, a nie odporność na uderzenie. W przypadku kamienia księżycowego rozróżnienie tych dwóch cech ma szczególnie duże znaczenie.

Czy kamień księżycowy nadaje się do pierścionka zaręczynowego?

Tak, ale jest to wybór wymagający większej świadomości niż diament, szafir czy nawet ametyst.

Kamień księżycowy może być bardzo efektownym centralnym kamieniem w nietypowym pierścionku zaręczynowym, jednak jego twardość 6–6,5 Mohsa i wyraźna łupliwość oznaczają większą podatność na zarysowania, odpryski i pękanie.

Nie jest najlepszym wyborem dla osoby, która chce nosić pierścionek przez całą dobę i nie zdejmować go podczas treningu, pracy fizycznej, sprzątania czy innych czynności zwiększających ryzyko uderzenia.

Przy świadomym użytkowaniu, odpowiedniej oprawie i regularnej kontroli biżuterii kamień księżycowy może jednak być noszony w pierścionku przez wiele lat.

Więcej porad dotyczących wyboru i użytkowania biżuterii znajdziesz na blogu ABGOLD.

Jaka oprawa jest dobra dla kamienia księżycowego?

Ze względu na mniejszą odporność kamienia warto zwracać uwagę nie tylko na wygląd pierścionka, ale również na sposób zabezpieczenia jego krawędzi.

Oprawa powinna stabilnie utrzymywać kamień i ograniczać ryzyko bezpośredniego uderzenia w najbardziej narażone części.

W zależności od projektu pomocne mogą być konstrukcje, w których metal znajduje się bliżej krawędzi kamienia lub częściowo je osłania.

Nie oznacza to, że każdy moonstone musi być całkowicie zamknięty w metalu. Najlepsze rozwiązanie zależy od kształtu, szlifu, wielkości kamienia oraz sposobu, w jaki pierścionek będzie używany.

Od czego zależy jakość kamienia księżycowego?

Przy ocenie klasycznego moonstone najważniejsze są zarówno właściwości samego materiału, jak i jakość widocznego efektu optycznego.

• adularescencja – jej intensywność, kolor i ruch podczas obracania kamienia,
• położenie poświaty – najlepiej, gdy efekt jest dobrze widoczny w centralnej części kamienia,
• zakres kątów widzenia – atrakcyjny efekt nie powinien być ograniczony wyłącznie do jednego bardzo wąskiego kierunku,
• barwa podstawowa – w klasycznie najwyżej cenionym materiale możliwie bezbarwna i pozbawiona nieatrakcyjnych tonów,
• przejrzystość – najbardziej cenione kamienie są zwykle od półprzezroczystych do niemal przezroczystych,
• inkluzje i spękania – szczególnie te wpływające na wygląd lub trwałość,
• szlif – właściwa orientacja względem adularescencji,
• stan powierzchni – brak istotnych wyszczerbień i głębokich zarysowań,
• wymiary – rzeczywista długość i szerokość kamienia,
• masa – podawana w karatach.

W praktyce dwa kamienie o tej samej masie mogą różnić się bardzo mocno ceną i atrakcyjnością, jeżeli jeden ma wyraźną ruchomą niebieską poświatę, dobrą przejrzystość i korzystną orientację efektu, a drugi wykazuje słabą poświatę widoczną jedynie pod ograniczonym kątem.

Czy niebieska poświata oznacza najwyższą jakość?

W tradycyjnym rynku klasycznych kamieni księżycowych mocna, ruchoma niebieska adularescencja na niemal bezbarwnym materiale o dobrej przejrzystości jest szczególnie ceniona.

Nie oznacza to jednak, że każdy kamień bez intensywnego niebieskiego efektu jest słabej jakości.

Białe, srebrzyste, brzoskwiniowe czy inne warianty mogą być atrakcyjne dzięki własnej kolorystyce i charakterowi.

Dlatego warto rozdzielić klasyczne kryteria wartości rynkowej od osobistej preferencji estetycznej.

Jak szlif wpływa na wygląd kamienia księżycowego?

Kaboszon jest najbardziej klasycznym szlifem kamienia księżycowego, ponieważ jego gładka, wypukła powierzchnia pozwala bardzo dobrze obserwować ruch adularescencji.

Właściwe zorientowanie kamienia podczas szlifowania jest kluczowe. Poświata powinna pojawiać się w atrakcyjnym miejscu i przesuwać po powierzchni podczas ruchu.

Bardziej przejrzysty materiał może być również fasetowany. Współcześnie można spotkać moonstone w szlifach owalnych, Emerald, rose cut i innych formach.

Przy kamieniu fenomenalnym dobry szlif nie powinien być oceniany wyłącznie według symetrii faset – musi przede wszystkim właściwie pokazywać efekt optyczny konkretnego materiału.

Czy masa w karatach mówi, jak duży będzie kamień księżycowy?

Karat (ct) jest jednostką masy – 1 ct odpowiada 0,2 g.

Nie opisuje bezpośrednio długości, szerokości ani powierzchni widocznej od góry.

Dla klasycznego kamienia księżycowego podaje się gęstość właściwą około 2,58, ale dwa kamienie o tej samej masie mogą mieć inne wymiary ze względu na kształt, głębokość i proporcje szlifu.

Ma to szczególne znaczenie przy kaboszonach, ponieważ część masy znajduje się w wypukłej kopule kamienia i nie przekłada się bezpośrednio na jego powierzchnię widoczną z góry.

Dlatego przy zakupie warto zawsze porównywać masę w ct razem z rzeczywistymi wymiarami w milimetrach.

Co oznaczają A, AA, AA+ i AAA przy kamieniu księżycowym?

W handlu można spotkać kamienie księżycowe określane jako A, AA, AA+ czy AAA.

Nie istnieje jednak jedna oficjalna międzynarodowa skala, która przypisywałaby tym symbolom identyczne parametry u wszystkich sprzedawców.

Jedna firma może brać pod uwagę przede wszystkim intensywność niebieskiej poświaty, inna przejrzystość, a jeszcze inna kombinację koloru, efektu optycznego i czystości.

Dlatego rzeczywista adularescencja, przejrzystość, stan i wygląd konkretnego kamienia są ważniejsze niż samo oznaczenie AAA.

Czy kamień księżycowy jest poddawany obróbce?

Nie istnieje jeden rutynowy schemat obróbki, który należałoby przypisywać wszystkim klasycznym kamieniom księżycowym.

Charakterystyczna adularescencja naturalnego moonstone wynika z jego wewnętrznej struktury skaleniowej, a nie z powierzchniowego nałożenia niebieskiego koloru.

W literaturze gemmologicznej udokumentowano jednak impregnację szczelin w niektórych materiałach skaleniowych sprzedawanych lub opisywanych jako moonstone. Badano między innymi materiał plagioklazowy zbliżony składem do albitu, w którego szczelinach wykryto substancję impregnującą.

Nie oznacza to, że impregnacja jest typową obróbką klasycznego kamienia księżycowego. Przy konkretnym egzemplarzu informacje o znanych lub wykrywalnych ulepszeniach należy oceniać indywidualnie.

Sama efektowna poświata nie jest więc dowodem obróbki – w naturalnym klasycznym moonstone jest ona przede wszystkim konsekwencją jego mikrostruktury.

Czy istnieją imitacje kamienia księżycowego?

Tak. Efekt świetlistego, jasnego kamienia może być naśladowany przez inne materiały.

W badaniach gemmologicznych dokumentowano między innymi syntetyczny spinel imitujący moonstone, a także dublety i bardziej złożone materiały warstwowe naśladujące wygląd klasycznego lub rainbow moonstone.

W przypadku imitacji materiał może wyglądać podobnie z góry, ale mieć zupełnie inny skład chemiczny, twardość, strukturę i sposób powstawania efektu optycznego.

Dlatego szczególnie przy droższym albo nietypowym kamieniu rzetelna identyfikacja materiału jest ważniejsza niż sama nazwa handlowa i wygląd poświaty.

Czy kamień księżycowy powinien mieć certyfikat?

Przy typowym kamieniu księżycowym osadzonym w biżuterii raport dużego międzynarodowego laboratorium zazwyczaj nie jest ekonomicznie konieczny.

Przy szczególnie wartościowym materiale z bardzo dobrą niebieską adularescencją, nietypowym efekcie albo niepewnej identyfikacji niezależne badanie może być bardziej uzasadnione.

Badanie gemmologiczne może pomóc między innymi:

• zidentyfikować materiał jako skaleń,
• odróżnić klasyczny moonstone od innych skaleni i imitacji,
• podać masę i wymiary kamienia,
• opisać kolor, kształt i styl szlifu,
• wskazać wykrywalne rodzaje obróbki.

Nie należy natomiast oczekiwać, że raport stworzy uniwersalną klasę typu AAA dla kamienia księżycowego.

Przy większości biżuterii największe znaczenie mają prawidłowa identyfikacja materiału, rzeczywisty wygląd adularescencji i rzetelny opis konkretnego kamienia.

Skąd pochodzi kamień księżycowy?

Kamień księżycowy występuje w wielu regionach świata.

Do ważnych źródeł należą między innymi Sri Lanka i Indie, a materiał występuje również w Brazylii, Madagaskarze, Myanmarze, Tanzanii oraz innych lokalizacjach.

Poszczególne złoża mogą dostarczać materiał różniący się barwą podstawową, przejrzystością i charakterem efektu optycznego.

Sam kraj pochodzenia nie powinien jednak zastępować oceny adularescencji, przejrzystości, szlifu, stanu kamienia i pewności jego identyfikacji.

Jak dbać o biżuterię z kamieniem księżycowym?

Najbezpieczniejszą metodą domowego czyszczenia jest ciepła woda, łagodny środek myjący oraz miękka szczoteczka lub ściereczka.

Myjka ultradźwiękowa i czyszczenie parą nie są zalecane.

Kamień księżycowy ma wyraźną łupliwość i słabszą odporność na uderzenia, a wysoka temperatura lub gwałtowna zmiana temperatury mogą zwiększać ryzyko uszkodzenia.

Przy przechowywaniu warto oddzielić go od twardszych minerałów, ponieważ jego powierzchnia może zostać zarysowana między innymi przez kwarc, topaz, rubin, szafir czy diament.

Więcej praktycznych zasad znajdziesz w poradniku jak dbać o biżuterię.

Jak wybrać kamień księżycowy do pierścionka?

Kamień księżycowy w ofercie ABGOLD

W aktualnej ofercie ABGOLD znajduje się kilka pierścionków z kamieniem księżycowym – od delikatniejszych modeli owalnych po wyraźniejsze projekty vintage, kaboszonowe i sygnetowe.

Pozwala to porównać różne sposoby wykorzystania tego materiału: klasyczny gładki kaboszon, owalny kamień oraz bardziej geometryczne formy szlifu.

Aktualne modele z kamieniem księżycowym znajdziesz między innymi w kategorii pozostałe projekty pierścionków ABGOLD.

Jeżeli szukasz konkretnego rodzaju poświaty, kształtu albo wielkości kamienia, możemy również przygotować pierścionek na indywidualne zamówienie.

Przykłady pierścionków z kamieniem księżycowym w ABGOLD

Model około 1,50 ct wykorzystuje kaboszon około 9 × 7 mm, natomiast model 0,90 ct ma owal około 7 × 5 mm. Samej różnicy masy nie należy przekładać liniowo na powierzchnię widoczną od góry – znaczenie mają również głębokość, wypukłość i geometria szlifu. Przy kaboszonie część masy znajduje się w jego kopule.

Kamień księżycowy w pracowni ABGOLD

Przy wyborze kamienia księżycowego zwracamy uwagę przede wszystkim na charakter i położenie poświaty, przejrzystość, szlif, rzeczywiste wymiary, stan powierzchni oraz obecność spękań mogących wpływać na trwałość.

Przy projekcie indywidualnym możemy dobrać kamień o subtelniejszej białej poświacie albo bardziej wyraźnym efekcie optycznym, zależnie od dostępności materiału, konstrukcji pierścionka i budżetu.

Przy moonstone szczególnie ważne jest także dopasowanie konstrukcji pierścionka do sposobu użytkowania, ponieważ jest to materiał bardziej podatny na uderzenia niż wiele klasycznych kamieni zaręczynowych.

Pierścionki wykonujemy ze złota próby 585, korzystając z własnych odlewów i ręcznego wykończenia w naszej pracowni.

Więcej podstawowych informacji o kamieniach znajdziesz na stronie kamienie szlachetne – centrum wiedzy ABGOLD.

Pozostałe kamienie kolorowe można zobaczyć w kategorii kamienie kolorowe ABGOLD.

FAQ – kamień księżycowy w biżuterii

Czym jest kamień księżycowy?

To kamień z grupy skaleni, którego charakterystyczną cechą jest adularescencja – świetlista poświata przesuwająca się podczas obracania kamienia.

Co powoduje poświatę kamienia księżycowego?

Powstaje ona dzięki bardzo drobnej strukturze przerostowej skalenia. Odbicia światła od submikroskopijnych lamel interferują ze sobą, tworząc charakterystyczną iryzującą poświatę.

Co to jest adularescencja?

To charakterystyczny ruchomy efekt świetlny moonstone. Wygląda jak biała, srebrzysta lub niebieskawa poświata unosząca się pod powierzchnią i przesuwająca wraz ze zmianą kąta patrzenia.

Czy rainbow moonstone jest kamieniem księżycowym?

Jest to utrwalona nazwa handlowa, ale mineralogicznie rainbow moonstone jest jasnym, często niemal bezbarwnym i przezroczystym labradorytem, a nie klasycznym alkalicznym kamieniem księżycowym.

Czy kamień księżycowy i labradoryt to to samo?

Nie. Należą do tej samej dużej grupy skaleni, ale są innymi materiałami mineralogicznymi. Jasny labradoryt bywa jednak handlowo sprzedawany jako rainbow moonstone.

Jaka jest twardość kamienia księżycowego?

Około 6–6,5 w skali Mohsa. Dodatkowo moonstone ma dwa kierunki łupliwości, dlatego może być podatny zarówno na zarysowania, jak i na odpryski lub pękanie przy silnym uderzeniu.

Czy kamień księżycowy nadaje się do pierścionka zaręczynowego?

Tak, ale wymaga świadomego użytkowania. Jest mniej odporny na zarysowanie i uderzenia niż diament, rubin, szafir czy ametyst, dlatego pierścionek warto zdejmować podczas czynności zwiększających ryzyko uszkodzenia.

Czy niebieska poświata oznacza lepszy kamień?

Wyraźna ruchoma niebieska adularescencja na niemal bezbarwnym materiale o dobrej przejrzystości jest tradycyjnie szczególnie ceniona. Nie oznacza to jednak, że biała, srebrzysta lub inna estetycznie atrakcyjna odmiana jest automatycznie słabej jakości.

Czy kamień księżycowy może mieć efekt kociego oka?

Tak. Niektóre egzemplarze wykazują chatoyancję, czyli jasną linię przypominającą kocie oko. Znacznie rzadziej można spotkać również asteryzm, w tym kamienie z czteropromienną gwiazdą.

Czy AAA jest oficjalną klasą kamienia księżycowego?

Nie. Oznaczenia A, AA, AA+ i AAA są handlowe i nie istnieje jedna oficjalna międzynarodowa skala przypisująca im identyczne parametry u wszystkich sprzedawców.

Czy kamień księżycowy powinien mieć certyfikat?

Nie każdy standardowy kamień wymaga raportu dużego laboratorium. Przy wyjątkowym, bardziej wartościowym lub trudnym do identyfikacji materiale badanie może pomóc potwierdzić rodzaj skalenia, odróżnić go od imitacji i wskazać wykrywalne obróbki.

Czy kamień księżycowy jest ulepszany?

Nie ma jednego rutynowego zabiegu typowego dla klasycznego moonstone. Udokumentowano jednak przypadki impregnacji szczelin w niektórych materiałach skaleniowych sprzedawanych jako kamień księżycowy.

Jak czyścić kamień księżycowy?

Najbezpieczniejsza jest ciepła woda, łagodny środek myjący oraz miękka szczoteczka lub ściereczka. Nie zaleca się stosowania myjki ultradźwiękowej ani czyszczenia parą.